Fazilet odur ki düşman dahi takdir ede. Osmanlıyı gayri müslimlere takdir ettiren neden güzel ahlaklı olmalarıydı. Onlar takdire şayan yaşayıp methe şayan oldular. Ram olup ta ahvallarına, ahlaklarına hayran oldular. Osmanlının ram edip te hayran bırakan o muazzam ahlakını daha iyi kavramak için tarihten bir vaka aktaralım :
Osmanlı devrinde bir köylü diğer köylüden tarla icarlar. Tarlayı icarlayan köylü, tarlayı sürerken bir küp altın bulur. Hemen altınları alır ve tarla sahibine götürür, lakin tarla sahibi : Artık tarla sahibi sensin der ve altınları kabul etmez.
Biri vermek ister, diğeri almak istemez. Sonunda kadıya giderler ve mevzuyu anlatırlar. Kadı ise bu iki köylüyü birbirine dünür yaparak davayı çözümler.
Böylece bulunan altınlar düğüne harcanır.
İşte tamadan müstağni olan ecdad, hak-hukuka böyle riayet ederlerdi. Kimsenin mülkiyetine göz dikmez, kimsenin malına el uzatmazlardı. Çünkü onlar muberra
bir ahlakla bezenmişler, hüsnü ahlakla müzeyyendiler…
Sözle tasvir ne mümkün, anlatmaktan acizim
Cihan örnek almaz mı, yüksek ahlakın senin
Fransa Kralı, Kanuni Sultan Süleyman’dan bir elçi ister. Kanuni, Fransa’ya İncili Çavuşu elçi olarak gönderir. İncili Çavuş, Fransaya gitmeden evvel üzerindeki sırmalı elbiseleri çıkarır, yamalı elbiseler giyer ve bu pejmürde vaziyette yola revan olur gider. Fransa Kıralı Çavuşun bu pejmürde halini görünce der ki :
Osmanlı adam mı bulamadı da seni gönderdi ? İncili Çavuş ona şu cevabı verir : Osmanlı adama göre adam gönderir…
Onlar mağrurlu sekeş başları böyle nükteyle yere düşürürlerdi. Şan ve şöhretten azade, Allahtan başka kimsenin takdirini beklemezlerdi.
Uğrumuzda mücadele edenleri elbette yolumuza ulaştırırız (Ankebut 69)…
ilahi fermanının ışığı altında onuruyla yaşayıp, Rızai Bari’yi maksat edinip,
Maksuda ermenin yollarını kendilerine ilke edinmişlerdi.
İstanbul’da Fatif camisi yapılırken Sultan Mehmet 2 mermer sutunu üçer arşın kesip kısaltan ecnebi mimarın ellerini hırsızlık yaptı zannıyla kestirmiş. Mimar da Sultanı mahkemeye vermiş. Çağ açıp çağ kapayan koca Osmanlı Sultanı ile Hasmı, kadı karşısında mahkemede ayaktadır. Kadı Sultana sorar : Allahın Fetebeyyenu ... araştırın, soruşturun emrini duymadın mı? Sen bu adama sordun mu ki hemen elini kestirdin? Şimdi kısasa kısas gerek, senin de elin kesilecek…